Απογευματινή, 12/06/1997, σελ. 18-21
Πλαγιομετωπικές
Γράφει η Ρίκα Βαγιάνη
Συγγνώμη για τη σάτιρα
ΜΙΑ ΖΩΗ ΑΓΩΝΕΣ:
Για τον Γιώργο Νταλάρα, εκείνο το πρώτο γκραν-σουξέ, το αξέχαστο «Να 'τανε το 21», ήταν σίγουρα ένας συμβολικός τίτλος. Και ο ίδιος να μην είχε ενδυθεί τον τρίχινο μανδύα του πατριώτη, ο στίχος «και με τον Κολοκοτρώνη να 'πινα κρασί», θα τον ακολουθούσε, όποιο μουσικό δρόμο κι αν διάλεγε (και διάλεξε πολλούς) στο μέλλον. Τα τελευταία χρόνια, πολλοί είναι εκείνοι που αναρωτιούνται μήπως ο δημοφιλής καλλιτέχνης «μέθυσε» κάπως παραπάνω με τ' «αθάνατο κρασί του '21». Οι επιεικείς προτιμούν να σκέφτονται ότι κάπως, σε κάποιο σημείο, μια μερίδα Ελλήνων έχει παρεξηγήσει πολύ άσχημα τον Γιώργο Νταλάρα. Οι σκεπτικιστές απαντούν ότι για να δημιουργηθεί μια παρεξήγηση χρειάζονται δύο. Τουλάχιστον. Οι εκ φύσεως σκώπτες, καθαρίζουν ή με πέντε λέξεις (όπως αυτές που πρόφερε το 1986 ο Χάρρυ Κλυνν, μια φράση που ακούγεται και σήμερα σαν λαϊκό απόφθεγμα). Μια δεκαετία αργότερα, τη σκυτάλη του «Δ-ΜΧ-Ρ-Ν» παραλαμβάνει ο Τζίμης Πανούσης, παρουσιάζοντας στο πρόγραμμά του ένα βίντεο κλιπ αμείλικτης σάτιρας στο πρόσωπο του τραγουδιστή.
Ο ΚΑΘΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΟΥ:
Αν αναρωτηθούμε γιατί σατιρίζεται τόσο σκληρά ο Γιώργος Νταλάρας, δεν πρόκειται να βρούμε καμιά λογική εξήγηση. Αν ήταν ένα άφωνο ψώνιο που προσπαθούσε να κρύψει την ανεπάρκειά του πίσω από εθνικές κορώνες, θα ήταν προφανής ο λόγος της πλάκας. Εδώ, όμως, μιλάμε για έναν τραγουδιστή που τον ακούνε ξένοι, που δεν έχουν ιδέα από ελληνική μουσική, και τους κόβεται η μιλιά. Αν ένα τέτοιο καλλιτεχνικό μέγεθος είχε αφιερώσει το χρόνο του σ' έναν αμφισβητήσιμο αγώνα, πάλι θα το εξηγούσαμε. Σας φέρνω παράδειγμα τη Σίρλεϊ Μακ Λέιν, μια γυναίκα με τόσο ταλέντο και δημοτικότητα, που τα τελευταία χρόνια τα 'χει πρήξει τόσο άγρια στους Αμερικανούς με το παραλήρημά της περί μετεμψυχώσεως, Ατλαντίδας και ούφο, που την έχουν πάρει στο μεζέ διακόσια εκατομμύρια άνθρωποι.
Εδώ, όμως, ένα μεγάλος τραγουδιστής ξοδεύει κόπο, χρήμα και ψυχή, για ένα μεγάλο σκοπό –την ίδια την Ελλάδα. Ποιο είναι λοιπόν το πρόβλημά μας, και γιατί μέσα από τα στόματα των «αρμόδιων πειραχτηριών» κυριολεκτικά δεν μπορούμε να σταματήσουμε να του κάνουμε πλάκα; Και ποιο είναι το πρόβλημα –αν υπάρχει– του ίδιου του Νταλάρα, που επιμένει να χάνει την ψυχραιμία του, κάθε φορά που παρεξηγούνται οι προθέσεις του;
ΠΕΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ:
Είχα τη δυσάρεστη εμπειρία να ακούσω ολόκληρο το αυστηρό παράπονο του Γιώργου Νταλάρα τη φορά που με αναζήτησε για να με βάλει στη θέση μου, απαιτώντας να «μην πιάνω στο στόμα μου πράγματα που δεν γνωρίζω και που προφανώς δεν σέβομαι».
«Καλά σου είπε», με μάλωσε ο αρχισυντάκτης μου. «Ο Νταλάρας είχε πάει για συναυλίες στην Οδησσό κι έμενε μέρες σε ένα άθλιο ξενοδοχείο, παρέα με κατσαρίδες στο δωμάτιο, τρώγοντας φαστ φουντ για πρωινό και μεσημεριανό, κι όταν τον ρωτήσαμε πώς άντεξε, μας απάντησε ότι δεν ήταν και τίποτα, φτάνει που τραγούδησε για τους Έλληνες και θα το ξανάκανε ανά πάσα στιγμή».
Στη δική μου σκέψη, είναι ολοφάνερο: Ο Γιώργος Νταλάρας αγωνίστηκε πολλά χρόνια και κόντρα σε παντός είδους Σειρήνες, με ένα και μόνο σκοπό: Να καταφέρει να κρατήσει τον εαυτό του μουσικά και ηθικά καθαρό, για να μπορέσει να είναι σε θέση να υπηρετήσει με τη φωνή του αυτό που ονομάζουμε πατρίδα, για να είναι σε θέση να ταυτίσει τον εαυτό του με την ιερή μουσική της πατρίδας του. Και τώρα, στο δικό του κόσμο, μια ταπεινωτική επίθεση στο πρόσωπό του, ισούται με μια ταπεινωτική επίθεση στην πατρίδα. Και η Ζαν Ντ' Αρκ άκουγε φωνές, καθάρισε για τη Γαλλία και οι συμπατριώτες της την αντάμειψαν με ένα μπάρμπεκιου, με κυρίως μεζέ την ίδια. Τι τα θέλετε; Παλιοζωή.
ΝΑΙ, ΑΛΛΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΟΡΙΑ:
Μπορεί όμως και να μην υπάρχουν. Μπορεί η πορεία του συγκεκριμένου καλλιτέχνη να είναι προδιαγεγραμμένη. Μαθαίνω ότι όταν ο Νταλάρας τραγουδάει για την Κύπρο (στην Κύπρο), ή όταν εμφανίζεται σε Έλληνες του εξωτερικού, για λίγα δευτερόλεπτα, στο τέλος κάθε μουσικής ενότητας, γίνεται μια σιωπή. Μια σιωπή μισού δευτερολέπτου από τον κόσμο που προσπαθεί να συγκρατήσει τη λύσσα, τα δάκρυα, τη νοσταλγία και το παράπονό του, μια σιωπή που ίσως για τον τραγουδιστή είναι πιο συγκλονιστική από το γιγαντιαίο, ενθουσιώδες χειροκρότημα που ξεσπά αμέσως μετά. Μπορεί όταν επιστρέφεις, μετά από όλα αυτά, στα όρια της ενδοχώρας και διαβάζεις πως κατά βάθος δεν είσαι παρά ένας πονηρός μπίζνεσμαν, να μην κρατιέσαι, να τα παίρνεις στο κρανίο και να εξαπολύεις δηλώσεις, εξώδικα στον Πανούση και μηνύσεις στον Κραουνάκη με κίνδυνο να σε θεωρήσουν γραφικό ακόμα και οι θαυμαστές σου. Μπορεί αυτός ο κύκλος να μην έχει τέλος, μπορεί μέσα ο χημικός τύπος της αγιότητας να περιέχει απαραιτήτως κι ένα ποσοστό ξεφτίλας.
ΕΣΥ, ΚΑΤΙ ΜΟΥ ΘΥΜΙΖΕΙΣ:
Ο Γιώργος Νταλάρας δεν μασάει τα λόγια του, τις νότες του και τους σκοπούς του. Χρόνια στο κουρμπέτι της δημοσιότητας, έχει δει τα πάντα, από το δουλικό γλείψιμο ως την απόλυτη και κατασκευασμένη κακοήθεια –δεν είναι να απορεί κανείς για την παγερή απόσταση που τον χωρίζει από το σύνολο σχεδόν των εκπροσώπων του Τύπου. Ζει μακριά από το γαϊτανάκι των μίντια με λίγους φίλους και την οικογένειά του και αντλεί δύναμη από δικές του πηγές ενέργειας. Στην πραγματικότητα, εμένα θα με πίκραινε αν δεχόταν να βάλει έστω και μια σταγόνα νερό στο κρασί του. Μπορεί η γλώσσα να είναι άλλη, η μουσική να είναι εντελώς άλλη, αλλά, Θεέ μου, συγχώρεσέ με, δεν μπορώ να βρω μεγάλες διαφορές αξιών ανάμεσα σ' αυτόν και τον «αντίπαλο» της στιγμής, τον κύριο Δημήτριο-Τζίμη Πανούση. Είπαμε –ο καθείς και τα όπλα του.
ΤΡΕΛΕΣ ΦΑΝΤΑΣΙΩΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΑΝΟΗΤΗΣ:
Να τον δω και να τον ακούσω μια φορά, μόνο μία, σε μια συνέντευξη, σε μια συναυλία, σε έναν οποιονδήποτε δημόσιο χώρο να κάνει πλάκα στον εαυτό του. Ανεξέλεγκτη, ιερόσυλη, χοντρή πλάκα. Μπας και ξεπαγώσει η τσιμεντέρα.
Συγγνώμη για την άμυνα
ΜΙΑ ΖΩΗ ΑΓΩΝΕΣ:
Ο Τζίμης Πανούσης είναι ένα βαθιά συντηρητικό άτομο. Κι όπως κάθε εκπρόσωπος της συντήρησης, έχει εμμονές, κολλήματα και καχυποψίες. Δεν του αρέσει κανένας και τίποτα, και βρίσκει κρυμμένα κίνητρα και σκέψεις πίσω απ' όλα, ειδικά πίσω απ' αυτά που, για αιώνες τώρα, μας πουλάνε κάτω από την ταμπέλα «Μεγάλες Ιδέες και Ιδανικά». Αν ήταν μπαμπάς σας ή θείος σας, και γύριζε το μεσημέρι κουρασμένος και γκρινιάρης από το γραφείο, θα ψάχνατε υπόγειο καταφύγιο για να μην ακούτε τη μονότονη γκρίνια του. Με μια διαφορά: Ο συντηρητικός αυτός κύριος είναι ευλογημένος με το χάρισμα του χιούμορ, που το έχει εξελίξει σ' ένα οξύτατο όργανο κριτικής. Ένας πολύ αγαπημένος μου δάσκαλος όριζε το αστείο με τη σοφή «αναγωγή στο μηδέν», και το μηδέν είναι το φόρτε του Τζίμη. Το μηδέν σ' όλες του τις παραλλαγές, το τίποτα πίσω από τα στολίδια, το χάσμα πίσω από τα ποιητικά λόγια, το κενό πίσω από τις μεγαλόστομες ρητορείες. «Ο λάκκος με τ' αστεία που σκάβει από παιδί», είναι η τεράστια μαύρη τρύπα που μας καταπίνει και μας γεννάει, αναλόγως με το πώς βλέπει κανείς το μπουκάλι, μισογεμάτο ή μισοάδειο.
Ο ΚΑΘΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΟΥ:
Το πρώτο γκρουπ του Πανούση ονομαζόταν «Μουσικές Ταξιαρχίες», και, όπως θα παραδεχτούν ακόμα και οι πιο φανατικοί του θαυμαστές, έκανε στη μουσική αυτό που οι Ερυθρές Ταξιαρχίες έκαναν στους πολιτικούς: Τη δολοφονούσε. Δεν πήγαινες στον Τζιμάκο για ν' ακούσεις τον κιθαρίστα του να σολάρει, ούτε στριμωχνόσουν στο αδιαχώρητο του «Καν-Καν» για την αγγελική του φωνούλα. Πήγαινες για το κράξιμο των πάντων, και –όταν ο περφόρμερ είχε κέφια– και για το δικό σου. Αν το κράξιμο συνιστά καλλιτεχνική αξία; Εξαρτάται: Ο Αριστοφάνης έκραζε τόσο δυνατά που το «κραξ» που άφησε κρατάει δυόμισι χιλιάδες χρονάκια. Άσε που δεν διάλεγε αδύναμους αντιπάλους. Σε κάθε ανέβασμα των «Βατράχων» δεν αποκλείεται να συντάσσει πύρινο εξώδικο ο Ευριπίδης από το υπερπέραν, μια που, όσο να 'ναι, είναι αμαρτία να είσαι ο μεγαλύτερος τραγικός ποιητής στην ανθρώπινη ιστορία και να σε ανεβοκατεβάζει αυτός ο χοντράνθρωπος «κωλόπαιδο». Η ζωή είναι μια μεγάλη κουφάλα, και η σάτιρα ακόμα μεγαλύτερη.
ΠΕΘΑΙΝΟΝΤΑΣ (ΑΠΟ ΤΑ ΓΕΛΙΑ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ:
Ο Τζίμης Πανούσης, τσίτσιδος, με τη γαλανόλευκη ανάριχτα, μας δίνει το δικαίωμα να γελάμε στα μούτρα μιας πατρίδας - μανούλας, μιας «Ελλάδας στα κάρβουνα», μιας χώρας που μας υποχρεώνει να «πυροβατούμε σε αναμμένα σκατά». Αν δεν ήταν πατριωτάκι μας, θα τον είχαμε λιντσάρει. Αλλά όσο βαθιά περασμένη είναι η χοντράδα στο εθνικό μας DNA, τόσο βαθιά είναι χαραγμένη και η Ελλάδα. Θα πεθαίναμε ευχαρίστως γι' αυτήν - μερικοί ακόμα μας λένε «τρελούς». Γιατί λοιπόν να μη γελάμε μαζί της, με το χάλι, την κουρέλα και την ψωροπερηφάνια της;
ΝΑΙ, ΑΛΛΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΟΡΙΑ:
«Είμαι Κνίτης δίχως κόμμα, φέρετρο χωρίς το πτώμα». Δεν υπάρχουν όρια στο τι μπορεί να σαρκάσει κανείς όταν φλερτάρει με το μηδέν. Η υπεράσπιση του εθνικού ιδεώδους, για τους «καχύποπτους από κύτταρο κι από μοίρα» θυμίζει μερικές φορές βαριά αρώματα που χρησιμοποιούσαν οι Γάλλοι ευγενείς για να κρύψουν τη βρώμα από την απλυσιά τους. Άμα βλέπεις «κάγκελα παντού», και κυρίως εντός, δυσκολεύεσαι να σηκώσεις τη σημαία οποιουδήποτε αγώνα, εκτός από της πάρτης σου. Το σκέφτεσαι. Μπερδεύεσαι. Και τελικά, το ρίχνεις στην πλάκα. «Γόρδιος δεσμός το σουτιέν σου, φακλάνα μου».
ΕΣΥ, ΚΑΤΙ ΜΟΥ ΘΥΜΙΖΕΙΣ:
Αν το «αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι» δεν ήταν σύνθημα σε διαδήλωση, θα το είχε εφεύρει ο Πανούσης, που, για τους δικούς του λόγους, δεν έχει καλύτερη σχέση (και γνώμη) για τον Τύπο, απ' όση ο Γιώργος Νταλάρας. Ερμητικά κλειστός, ο ορισμός του μίντια-φόμπικ, επικοινωνεί με λίγους κολλητούς και με την οικογένειά του, βγαίνοντας από την τρύπα του για να κάνει ένα ολιγόωρο πρόγραμμα, και να ξανακλειστεί «μέσα». Κι ούτε ξεκολλάει, στα χρόνια που τον ξέρουμε, τον αγαπάμε ή τον αντιπαθούμε, από την προσωπική του «γραμμή». Αγύριστο κεφάλι. Σας θυμίζει κάποιον;
ΤΡΕΛΕΣ ΦΑΝΤΑΣΙΩΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΑΝΟΗΤΗΣ:
Να τραγουδήσει ο Πανούσης, μαζί με τον Νταλάρα, σε ντουέτο, το «Ερωτικό» («Κι εγώ σ' αγαπώ, γ.... το Χριστό μου»). Και οι εισπράξεις να πάνε στους φυσικούς τους αποδέκτες: Στις τσέπες τους, με τιμή και με καμάρι γιατί δεν είναι ντροπή να κερδίζεις χρήματα από την τέχνη σου.
Γιατί να μην τους δούμε κάποτε μαζί να τραγουδάνε;
Ένα υποχρεωτικό φωτομοντάζ για τις ανάγκες της «πλαγιομετωπικής».